diavgeia-sxoleia
Ογδόντα τρία εκατομμύρια ευρώ σε δεκατρία χρόνια: το κρυφό κόστος της συντήρησης των ελληνικών σχολείων
Οι ελληνικοί δήμοι ξόδεψαν €83 εκατ. για επισκευές και ανακαινίσεις σχολικών κτιρίων από το 2014 ως τον Μάιο του 2026 — ποσό που αντιστοιχεί στο μόλις 13% του προγράμματος «Μαριέττα Γιαννάκου» που ανακοινώθηκε το 2024.
Η Εικόνα της Καθημερινότητας και οι Αριθμοί
Είναι ένα τυπικό πρωινό του Σεπτεμβρίου και ένας μαθητής δημοτικού μπαίνει σε μια τάξη με παλιά θρανία, υγρασία στους τοίχους και μυρωδιά μούχλας, ενώ ένα κομμάτι σοβά έχει ξεκολλήσει από το ταβάνι. Πριν καν αρχίσει το μάθημα, ο δάσκαλος έχει ήδη υποβάλει την τρίτη αίτηση επισκευής για τη φετινή χρονιά. Αυτή η εικόνα, που επαναλαμβάνεται σε εκατοντάδες σχολεία της χώρας, αποτυπώνεται πλέον ξεκάθαρα και με αριθμούς μέσα από τα δεδομένα της Διαύγειας.
Δεκάδες χιλιάδες μαθητές πηγαίνουν καθημερινά σε κτίρια που στερούνται βασικής συντήρησης. Για να κρατηθούν αυτά τα σχολεία όρθια, οι ελληνικοί δήμοι εξέδωσαν σχεδόν 4.800 εντάλματα πληρωμής, συνολικής αξίας 83 εκατομμυρίων ευρώ, μέσα στη δεκατριαετία 2014-2026 (έως τον Μάιο). Η ανάλυση αυτών των εγγράφων αφηγείται μια ιστορία χρόνιας υποχρηματοδότησης, η οποία παρουσίασε ένα ξαφνικό άλμα: από τα 2 εκατ. ευρώ το 2014, οι δαπάνες εκτοξεύτηκαν στα 12,5 εκατ. ευρώ το 2023, καταγράφοντας αύξηση 560% μέσα σε εννέα χρόνια. Παράλληλα, το μέσο ποσό ανά απόφαση τετραπλασιάστηκε, ανεβαίνοντας από τα 6.843 ευρώ το 2015 στα 27.592 ευρώ το 2024. Αυτό δείχνει ότι οι δήμοι δεν έκαναν απλώς περισσότερες πληρωμές, αλλά άρχισαν να αναθέτουν όλο και μεγαλύτερα έργα. Ενδεικτικό είναι ότι μόνο τους πρώτους πέντε μήνες του 2026, καταγράφηκαν 117 εντάλματα αξίας 3 εκατ. ευρώ.
Δήμοι Δύο Ταχυτήτων: Από τα Μεγάλα Έργα στις Μικροεπισκευές
Δεν ξόδεψαν, όμως, όλοι οι δήμοι τα ίδια ποσά. Στην κορυφή της λίστας βρίσκεται ο Δήμος Χανίων, με 6,7 εκατ. ευρώ να κατευθύνονται σε 80 μεγάλες αποφάσεις ανακαίνισης, ενώ αμέσως μετά ακολουθεί ο Δήμος Γλυφάδας με 4,6 εκατ. ευρώ σε μόλις 37 αποφάσεις, επιβεβαιώνοντας πως στα μεγάλα αστικά κέντρα οι δαπάνες συγκεντρώνονται σε λιγότερα αλλά πιο «βαριά» έργα. Στον αντίποδα βρίσκεται ο Δήμος Λοκρών, ο οποίος καταγράφει τον υψηλότερο αριθμό αποφάσεων στο dataset (307 συνολικά), αλλά με προϋπολογισμό μόλις 515 χιλιάδες ευρώ, ποσό που αντιστοιχεί σε εκατοντάδες μικρές και επείγουσες παρεμβάσεις. Όσο άλλοι δήμοι επενδύουν σε μεγάλα έργα, ο Δήμος Λοκρών επισκευάζει ξανά και ξανά.
Πίσω από τα συνολικά ποσά κρύβονται δύο εντελώς διαφορετικές πραγματικότητες. Το 40% των εντολών πληρωμής αφορά μικροεπισκευές και αντικαταστάσεις κάτω των 1.000 ευρώ, οι οποίες κρατούν τα σχολεία λειτουργικά από μέρα σε μέρα, αλλά αποτελούν μόλις το 0,7% του συνολικού προϋπολογισμού. Αντίθετα, μόλις το 9% των εντολών αφορά τα μεγάλα έργα (άνω των 50.000 ευρώ), τα οποία απορροφούν το 58% των χρημάτων. Ουσιαστικά μιλάμε για δύο ταχύτητες απέναντι στο ίδιο πρόβλημα: άλλα σχολεία περιμένουν χρόνια για μια μεγάλη ανακαίνιση και άλλα επιβιώνουν με εκατοντάδες μικροεπισκευές.
Το Φαινόμενο του Δεκεμβρίου και το «Ξεφόρτωμα του Προϋπολογισμού»
Μια ενδιαφέρουσα ανωμαλία που ξεχωρίζει στα δεδομένα είναι η κατανομή των δαπανών ανά μήνα. Ο Δεκέμβριος είναι μακράν ο πιο «ακριβός» μήνας, συγκεντρώνοντας συνολικές δαπάνες άνω των 13 εκατ. ευρώ — ποσό σχεδόν ίσο με αυτό των πρώτων πέντε μηνών του έτους συνολικά. Ακολουθεί ο Ιούλιος με 9,6 εκατ. ευρώ. Αντίθετα, ο Ιανουάριος είναι ο πιο «φτωχός» μήνας με μόλις 1,3 εκατ. ευρώ.
Αυτό το μοτίβο εξηγείται από τις δομικές αδυναμίες του συστήματος δημόσιας λογιστικής, φαινόμενο γνωστό και ως «ξεφόρτωμα προϋπολογισμού», και δεν αποτελεί απαραίτητα ένδειξη κακοδιαχείρισης. Στην Ελλάδα, τα χρηματικά εντάλματα πρέπει να εκδίδονται εντός του τρέχοντος οικονομικού έτους, αλλιώς οι πιστώσεις χάνονται και επιστρέφουν στο κεντρικό ταμείο. Επειδή οι πόροι συχνά φτάνουν στους δήμους καθυστερημένα (συνήθως το δεύτερο εξάμηνο), δημιουργείται πίεση για την ολοκλήρωση των πληρωμών πριν από τις 31 Δεκεμβρίου, ακόμα κι αν τα έργα δεν έχουν ολοκληρωθεί πλήρως. Πρακτικά, αυτό σημαίνει πως ένα σχολείο που έχει ανάγκη επισκευής τον Φεβρουάριο, ίσως τη δει να υλοποιείται τον Δεκέμβριο — αν υλοποιηθεί καν μέσα στο έτος.
Ευρωπαϊκά Κονδύλια, Ενεργειακές Αναβαθμίσεις και Ανάδοχοι
Αξιοσημείωτη είναι η εκρηκτική αύξηση των δαπανών σε ορισμένους δήμους μετά το 2020. Ενδεικτικά, συγκρίνοντας την περίοδο πριν και μετά το 2020, ο Δήμος Χαλκιδέων αύξησε τις δαπάνες του για σχολεία κατά 7.269%, ο Δήμος Νίκαιας-Αγ. Ι. Ρέντης κατά 7.049% και ο Δήμος Αγίου Δημητρίου κατά 6.379%. Αυτή η άνοδος συμπίπτει με την ενεργοποίηση του Ταμείου Ανάκαμψης και του ΕΣΠΑ 2021-2027, παρόλο που η σύνδεση δεν προκύπτει άμεσα από τους τίτλους των εγγράφων. Παράλληλα, οι δαπάνες για ενεργειακή αναβάθμιση σχολείων, οι οποίες ήταν σχεδόν ανύπαρκτες πριν το 2022, φαίνεται να εκτοξεύτηκαν σε περίπου 3 εκατ. ευρώ το 2024. Και εδώ, η άνοδος συμπίπτει με την περίοδο ευρωπαϊκών χρηματοδοτήσεων για την ενεργειακή μετάβαση.
Πέρα από τους δήμους, τα δεδομένα ρίχνουν φως και στο ποιοι αναλαμβάνουν αυτά τα έργα. Ο δικαιούχος εντοπίστηκε σε περίπου 2.800 εγγραφές (στο 58% του συνόλου), δείχνοντας ότι οι πληρωμές αφορούν κυρίως μικρομεσαίες κατασκευαστικές εταιρείες και μεμονωμένους εργολάβους. Στη Γλυφάδα, για παράδειγμα, η εταιρεία «ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΟΣ» εμφανίζεται να έχει αναλάβει 10 αναθέσεις, συνολικής αξίας 1,7 εκατ. ευρώ, καθιστώντας την, βάσει του διαθέσιμου δείγματος, την πιο συχνή εταιρεία στον δήμο. Άλλες εταιρείες που ξεχωρίζουν είναι η «ΑΤΡΑΚΤΟΣ ΤΕΧΝΙΚΗ Ο.Ε.» (990 χιλ. ευρώ, 7 αναθέσεις), η «LATERN CONSTRUCTION COMPANY S.A.» (899 χιλ. ευρώ, 6 αναθέσεις) και η «ΘΕΑΝΩ Ι. ΧΡΗΣΤΟΥ» (856 χιλ. ευρώ, 22 αναθέσεις). Πρέπει βέβαια να σημειωθεί πως, επειδή ο δικαιούχος δεν κατέστη δυνατό να εντοπιστεί στο 42% των εγγραφών, η συγκεκριμένη κατάταξη των αναδόχων είναι απλώς ενδεικτική και όχι εξαντλητική.
Η Σύγκριση με το Σήμερα: Φτάνουν τελικά τα χρήματα;
Όλα τα παραπάνω δεδομένα αποκτούν διαφορετική διάσταση μπροστά σε έναν αριθμό: τα 650 εκατ. ευρώ. Αυτό είναι το μπάτζετ του προγράμματος «Μαριέττα Γιαννάκου», το οποίο ανακοινώθηκε το 2024 για την ανακαίνιση 2.500 σχολείων, προερχόμενο από κεντρικούς πόρους και δωρεές τραπεζών. Τα 83 εκατ. ευρώ που ξόδεψαν συνολικά όλοι οι δήμοι μέσα σε δεκατρία χρόνια αντιστοιχούν μόλις στο 13% αυτού του ποσού. Κατά μέσο όρο, η τοπική αυτοδιοίκηση κατάφερνε να διαθέτει 6,7 εκατ. ευρώ τον χρόνο για σχολεία, ένα ποσό που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ανεπαρκές σε μια χώρα που μετρά περίπου 15.000 σχολικές μονάδες. Το γεγονός ότι χρειάστηκε τελικά ένα κεντρικό πρόγραμμα με τη βοήθεια τραπεζικών δωρεών για να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα, αποδεικνύει ότι η τοπική αυτοδιοίκηση δεν είχε ποτέ τους απαιτούμενους πόρους — απλώς έκανε ό,τι μπορούσε με όσα διέθεταν. Το ερώτημα που παραμένει ανοιχτό πλέον, είναι αν τα 650 εκατ. ευρώ θα φτάσουν έγκαιρα στα σχολεία που τα έχουν ανάγκη, ή αν και αυτά θα περιμένουν να πληρωθούν τον Δεκέμβριο.
Μεθοδολογία συλλογής και ανάλυσης δεδομένων
Τα δεδομένα συλλέχθηκαν από το API της Διαύγειας με αναζήτηση λέξεων-κλειδιών («επισκευή σχολείων», «συντήρηση σχολικών κτιρίων», «ανακαίνιση σχολείων») στον τύπο εγγράφου «Χρηματικό Ένταλμα Πληρωμής». Συλλέχθηκαν συνολικά 8.273 έγγραφα PDF, από τα οποία εξήχθησαν αυτοματοποιημένα με Python τα πεδία: τίτλος απόφασης, καθαρό πληρωτέο ποσό, φορέας, ημερομηνία και όνομα δικαιούχου. Κρατήθηκαν 4.794 εγγραφές με αξιόπιστο ποσό, μετά την αφαίρεση μηδενικών ποσών, διπλοτύπων, κεντρικών φορέων εκτός θέματος και ποσών κάτω από €1. Πραγματοποιήθηκε χειροκίνητος έλεγχος σε τυχαία έγγραφα από διαφορετικούς δήμους και έτη, και στις μεγαλύτερες αποφάσεις — τα ποσά επαληθεύτηκαν πλήρως.
Περιορισμοί: Η ανάλυση καλύπτει αποκλειστικά δαπάνες που εγκρίθηκαν από ΟΤΑ και αναρτήθηκαν στη Διαύγεια ως χρηματικά εντάλματα. Δεν περιλαμβάνει κεντρικά χρηματοδοτούμενα προγράμματα (π.χ. «Μαριέττα Γιαννάκου», ΚΤΥΠ ΑΕ) ούτε αποφάσεις που δεν εντοπίστηκαν με τις συγκεκριμένες λέξεις-κλειδιά. Τα ποσά αφορούν το καθαρό πληρωτέο ποσό μετά κρατήσεων, χωρίς ΦΠΑ. Χειροκίνητος έλεγχος στις 20 μεγαλύτερες αποφάσεις έδειξε ότι σε 2 περιπτώσεις εξήχθη το συνολικό αντί του καθαρού ποσού, χωρίς επίπτωση στα συμπεράσματα. Η κατηγοριοποίηση των αποφάσεων έγινε αυτόματα βάσει λέξεων-κλειδιών στους τίτλους και είναι ενδεικτική. Ο δικαιούχος δεν εντοπίστηκε αυτοματοποιημένα στο 42% των εγγραφών λόγω διαφορετικών προτύπων εντύπων ανά δήμο.
Ο κώδικας ανάλυσης, το τελικό dataset σε CSV και δείγμα PDF είναι διαθέσιμα στο: https://github.com/sme2000055-boop/diavgeia-sxoleia — το notebook είναι διαθέσιμο και στο Google Colab: https://colab.research.google.com/drive/1Fu8cSJHALQc9Ou-mscACAWs-nr9hDfGD?usp=sharing